Diferencia entre revisiones de «Idioma ngäbe»

16 241 bytes añadidos ,  hace 10 años
m (Revertidos los cambios de 201.201.215.34 (disc.) a la última edición de 201.201.215.41)
Kugwe ye nigani ni ngäbe ne dí migareta käri, kira ngwane meguera ni ngäbe ne namani täen ngwarebe nitre mötöri ye ie, kwetre yegwe ngötübare ni né jödrän ngwarebe erére, ye bití ngwane nügani gare ietre ni ngäbe ye kwetre erére aráto.
Kugwe nüguen gare, ja tötigue aráto, kugwe migue ñräre ja käne, ja dí kugwe keta kabre bätä, ye bä krägä, núra, murie, krí, ñö, kä, trä ogwä, bren, kugwe kia kia bätä jökrä nämbare ja kite...
 
 
----------------------------------------------------------------------------------------------
'''Uli Krän'''
Monso níbu kitáningä.
 
 
Monsotre níbu kía ye meye ñakare, dre namáni uli rün aibe bätä, ye nämbare nüne rünbe, ye bití ngwane rüngwe ja miganin gure meri madá ben, dre íe monsotre ye namáni täen ngwarebe. Meri ye namáni brare juen monso kía níbu ye kitegä, akwa niara ñaka tö namáni näin kitegä, akwa merire ye namáni nigue. Ye namáni niere brare íe. “Mä ti kugwe migadi täte aune ti rabádi käre mäben” Ñakare tö namáni brare ngobóe ye toadi gwí, dré bätä namáni ñere brare íe. -Mägwe monso kía níbu nogó kitaigä ámenen mä rabái tare tigwe kärera ñérara- ye erére brare jatánin kwe kugwe migue täte, - brare ye íe jatánin täen bä, ye nigánin ngobó kitegä, ye kwe niaratre ye rabádre nüne kuin kaibe käri.
 
Erére braregwe merire kugwe miganin täte, ne ñan ñó bätä ámenen ñane meriregwe toametre bätä, erére kugwe miganin täte kwe nigánin ngobó kitegä.
 
a) Rüngwe niebare ngöbö íe. “Chi brän käsenda” Bití nigánin ngobó ben käsenda, ye íti brare ámenen íti merire jäniganin kwe.
 
Ngäbriän ye ábögän tö bätä nigánin naran kwata ben jae, ye nigánin miguete kwati, kwati ja jiébití, ye rün nigánin ben mobe kätögwäteta ye nämbare kwé daño ámenen kändi monso miganinde kwe. Ye käe kändi monso ñakare rügadreta käri, kä né käe kändi kwrä krübäte, mütü krí, mölö, ñä, tiro, tegrä keta kábre, ni käsenda aibe nämbare diguegä käe kändi. Ye kändi rüngwe niebare monsotre níbu íe. “Chí ti ngubuare ken néte, trö kwite, tie ti bigue niguen jubäre, gwä ti kwainda”.
 
Ye erére ngäbriän níbugwe trö kwitani íe bití namáni ngubuare, ngögwe kä namáni ulire, dera ámenen ngobógwe ñebare, ¿Amane tata dera? Kä namáni ulire, ye bati, bóbu, bämä, té nigrabare ámenen Rün ñaka jatoabare íe, nigánin migue nräre, ámenen ñokwäre kwani íe, ye rün ábögän jatánina ja ye bitíta, ngobógwe gabare ye rüngwe miganinde nügani gare jábätä íe jatáninanda gwäta naran kwata ye jié bitíta. Monso ye nügani deme ja ketánin ki bätä, ámenen bíe ye bätä kä juto, kötöbe brarebe, ye Rün ábögän kwekebe ngobó töibigare, ye ngobó ábögän nüganinanta känimen.
 
Dera ámenen bíe gwe gabare, ñebare kwe brare íe ¿Mä janáni kitegä mobe amane nüra känimen jubäreta nogó? Nända dötrö kitegä tá.
 
b) Ye erére rüngwe niebare íe jetébeire, “Chí brän käsenda” ye nigáninda ngobó benda käsenda, ngobó ábögän nigánin jödrän madá ben jae.
 
Rüngwe brän ñebare ngobó íe, monso kía ye nigánin í ngogwä ben jae, nigánin kite kwati, kwati ja yé bití, namánina daño ngwane Rüngwe ñebare iéta.
 
Chí trö kwite tíe tibigue niguen jubäre, erére ngobó níbugwe trö kwitani íe, bití namáni ngubuare, ye ngögwe kä namáni ulire, dera ámenen ngobógwe ñebare, ¿tata amane? kä namáni ulire ye ñebare kwe bati, bóbu, bämä, ne kägwe nigrabare ngwane rün ñaka jatoabare íe, nigánin migue ñräre, rün niganínanda, ne kändi jatáninda í ngogwä kwati, kwati ye jié bitíta, ye namáninda gwita bä aráto, bíe nämbare jäme bätä namáninda, ye bä aráto bíe gwe gábareta ñebare kwe, ¿ni sébrä mä janámbare kitegä mobe amáne nürata känimen nogó? ye brare juambare dötrö kitegä tá, erére braregwe kugwe miganin täte, nigánin bämägäri ngobó kitegä tá, ngwane ngobógwe töbigabare blo.
 
c) Ne kändi nigánin ngübrün ben jae, bití nigánin kite tibien ne kwe jatáreta ngübrün ye jié bitíta käri, bä aráto ngögwe ñebare íe, “chí trö kwite tíe” ti jubäre ñebare kwe ngobó íe, ye ngobógwe trö kwitabare íe agwa namánina mogre, gwä ngwane miganina ñräre kwe, ámenen Rün ñaka jatoabare íe, ye rün ábögän jatáninanda gwäta. Négändi monso kía ye neanindebe, kiatre níbu ye jatánina jayé bititá angwane (ñü, kälu), jatánin bititre jobe, yégwe ngübrün tügai jükrä, ye ngübrün neaninkäbe.
 
2- Ye né kändi dre monso kía ne nigánin ngwarebe kä dube ngwäre käsenda, nianíntebe, négändi kä jatánin dé bititre, dre kändi niganintre kübüen, ye jadügabare krí kädegätä rügá ye teri, ye kä jatánin dé ngwane krí yéye ñägäbare kwe negáningä dre teri niganintre jadügue.
Monso ne bititre kä nämbare kä kwäjätä näre ámenen ití merire ye bití känämbare kä kwä kwä näre, jetébeire degä krí negáningä jatánintre kämrete niganintre rün jue känene, ngwai brare riga krí bätä kuin rün jue migue ñräre, ñaka jatoabare íe, ne rabá kä madá bití bä aráto, ye te mrö jatánintre ietre, nigánin ñö chí ngrabare, ye ñebare kwe ngwai merire íe, ti juna kite kwatare níe, ngwai merire dogwädru ötáninde kwe bití mägäninde ngá, ye ngin ñöte kritute ye mägäbare kwe ötöbü tá biti kitáni ñöte kwe, bití juna kitabare kabré kwe, miganin jä bití kwe, ngwana käi, ye namáni nötare bití kwetáni kwetre, ye dié bititre namáni nuen jábätä níre, kä jatá dé ámenen riga jadügue rügá dogwäte, rüga ye nämbare neguengä teri nämbare niguen jadügue, ne bä aráto jetébeire, ye bití niganintre mendogwäre rün jue känene, ye nämbare niguen krí bätä kuin rün jue migue ñräre, ye ñaka nämbare jatoen íe, ne rabá kä madá bití bä aráto, ye kä nigánin raire bititre, ne köbö bägägä ngwane jú jatoabare íe, ñebare kwe ngwai merire, ye tata ara jue jaturi tie, brän kändi ñebare kwe, ye nigánin migue ñräre ámenen jí krí jatoabare íe, nigánin ngitíegä ñöte ye jí krí niguen gwä.
 
Négändi ngwae brare negwe ñebare ngwai merire íe, - ti niguí gwä, niré tä gwí ye tiniguí migue ñräre ñebare kwé,- erére ngwae brare ye nigánin ngwä ni migue ñräre.
Nigánin ámenen ni bicho umbre nämbare gwí, andalan nämbare jubäreta gwe ngänämbare kotó, to to to, bicho umbre negwe kide miníaninde, ye ñebare kwe, jüsen, jüsen, ugwen nämbare nogwregä ngisé kwe, ni umbre ne ábögän ogwäte kä drüne, ye kä ñaka täen íe dre bätä nämbare ne erére, monso níbu íe mrö namáni krübäte dre bätä ugwende ngrí nämbare ngisé deambare o tägäbare solan bití ye nigánin ben jae, ye jäniganin kwe ngwai merire kräre, ye ngwaigwe bänä noabare ámenen namáni bänände íe, ye tö namáni näin madá täri, ne ngwae braregwe ñebare íe, jödrän noäre krübäte, kötai rüga mäe, ti ñan riga mä ben, ngwai merire tö namáni näin krübäte, ye te ngwae braregwe ñebare íe, ye bití mä köta nigánin ngwai merire ben jabe.
Erére nigánin ámenen ngrí jian nämbare ugwen kwati ye rä ngitíe bä rämane, monso kía níbu ne nigánin gwägäre andalan nämbare känimen jubäreta gwe ngänämbare kotó, to, to, to, bicho umbregwe ñebare jüsen, jüsen ye ngwai merire íe namáni täin nuäre, köta nügani madá, ye bicho umbre jatánin kide miníente kwetre kía nögani íe, kitáni käteri kwe
bití namáni ngubuare krí üna täte ne kwetádre jae käri.
 
Ne erére monso kía níbu namáni käteri bití namáni bugue ngri té, köböi kíra ngwane monso ne jatánin krí üna täte, ye bití bicho umbre nämbare bugue ngrí te, ye ñaka ngrí, ne ábögän ni níre ngríe te buga nämbare, ye ni krüte matáre ne erére dobói miga ábögän kwe ye janá muendä, ye erére te nämbare monso kía bugue, ye monso kía jatánin üna ngwane, bicho yéi medé jatánin bätä madá, monso ye namánina köte, kide ñaka namánina nemén jän kämugwäi téta, ye tugwe jatánin bäreta kübara ötáninde kwé bití namáni bicho umbre ye ngögö, ye bicho jatá ñere ietre kide ngögö tie ámenen kwe tugwe kübara aibe ngöga kwe, ye bichogwe nñe ietre “mun tä krä”, dre nämbare köbö kite käne, ye tugwe, kübara ngütüaninde kän, bicho jatá ñere íe kide ngögö tíe, niaratre níbu ye kide ñaka namáni kä mugwä tetá, bicho negwe ñebare ietre näin timo, mä nän ngí tregue, ámenen mä nän ñö den, erére brare ye juambare ngítregue ére, ámenen merire ábögän juambare ñö den ére, kwetre níbu ye miganin sribíre, ye ngítregue bätä ñö den, ne mütü sögarete ñebare bichogwe íe, ye namáni ruen bä íe.
Ye erére kwetre nigánin jödrän den, ye nigánin den, monso ne jágwebe ye brare nämbare ngítregue ye ngitregábare ére kwe, meriregwe ñö deambare ére, ye ñö deambarera ére ámenen bicho ábögän kwe ñö miganina ngisé ugwende ne ugwen krí kwati ñö namánina nogwregä ngisé, ni ne ngwai merire nämbare kite ñö ben mrüte ámenen ütü nämbare jite ye namáni mrü treguete kän, nüganinda gwí ñebare kwe ngwae brare íe, brän ütü tä jite nogóte tägue ye nibí mrü treguete tigän, erére ngwae brare nigánin ütü tägue, erére bögäne ütü nämbare tibien jite, ye ngwae braregwe tägäbare bati, ye jä kitabare bóbu, jä kitabare bämä, ne bäbägägäri, ámenen ütügwe ñägäbare íe. Mä ñan ti tägä, tibigue kugwe ne ñere muen. Ni tä gwí kändi muntä ye níe kämen, ye ngwä matáre jatái ñere muen, (monso monso) agwré bailare nete nñe kwe muen, mun ñan riga íe, mungwe nñe íe, ni umbre bailare toare käne bití nun bailadi mungwe nñe íe, ye erére riga bailare ngwane mun ragwanga krigun ye judäte kruägri, ye bití kwitaga ñö ngírete ngisé, ye bití mungwe kian krobu ye tigaga bätä ore dogwä kwati, ye mägäiti ámenen nú nguetragwe kwain ruen muen, nú ngäbä rabái kräbägä, agua mungwe krobu ye dian jae, krobu ye núe kämen, ye nú ye kädegä krati mungwe Turko, ámenen krati ábögän Kadena Ötátegä.
Ye ütü negwe diribare kuin monso níbu ne íe, ye bití käi bití jatánina gwäta, ye erére ni umbre jatánin ñere íe, niña niño, agwré bailare nete ñebare kwe íe, monsogwe ñebare käre, ni umbre baila ñaka gare tíe, bailare toare nuen käne, ye erére ni umbre ne nigánin bailare toare ietre, monso níbu ye nangwaningä krigun judäte, bicho umbre ne namánina bailare toare ietre ámenen kwitaningä ñö ngírete kwé.
Ni umbre ye ngö namáni ñö ngire ogwä negwetaningä ngwen, ye ütü gwe ñebare íe erére ni umbre ne kian tigagabare kwe bití kitáni butite kwe, ye bití namáni ngubuare kä mägäiti, ye erére kä jatánin mägäiti ámenen nú nguetragwe jatánin butite, ain, ain, ain, niaratre nigánin migue nräre ámenen nú ngäbä kräbägä.
Ye kädegani kwe ütü gwe kädegabare erére kädegani kwe, ye bití namáni nüne bicho ne täte, ye bití nigánin mendogwäre kä madá bití.
 
- Ni ne nigánin kä madá bití ngwai ben, ye nigánin kändi ja jue sribebare kwé, ye kwe nämbare ngwai migue täte jae, ye te ngwai merire ye tö jatánin ja migai gure, ye ngwane ni ñaka namáni krägue o ni ñokwä nämbare, ye te ñebare kwe ngwai brare yéye mä rabá tiben, ngwai brare ñebare íe, ñagare, ye erére kräre ni madá tärä, ye ni kwain tíe, tigwe mä biain íe, ámenen meri kwain tíe, ben ti rabái, ye erére ngwai merireye kä ñan jatánin nüguen íe, ye te jamigani gure kwe, ye ni käsenda ben, ye ni käsenda ne namáni ja rüere ngwae brarebe, ye ngwae brare riga sribíre ngwane, ngwai merire ye nämbare ni käsenda ye krä migue dogwägräre, ye ngwae brare nainde jatá nüguenda dere. Ye ngwai meriregwe ñebare íe. Mä naine kite kidete ja jägue chí tibien néte, ye erére ngwae brare nigánin jä jägue tibien, ye känimen nigraninkä, ye ngwai merire nigánin dobói mete, ye nú ábögän mägätebare kadenane, ye bögängä dobói miga nämbare ogwä bití, ye nú ye krobu, ye betétebe, ye te kadenane nötanine nigánin betégä bolore, nigánin muendä, ye muanindä kwe jänügani kä bití kuin krigwata deaningä bití nigánin bäse mäträräte, ye bökän ámenen kwe ye jatá níreta, núe, ye nügani níreta jatánina gwäta, jetébeire nigáninda sribíre, ye jatánina gwägäreta ye bä aráto ngwai meriregwe noaenbareta bätä, ye erére ngwai merire nigánin dobói mete, ye bä aráto nú mägänine kuin kadenane, ye un nigánin muendä ja jatánina kwe níreta, ye ngwai brare ne riga sribíre ngwane ngwai merire ne namáni ja rüere ben, ye ñokwä tö namáni toai gwí, ye ne mrä ngwai meriregwe ngwai brare muríe ketabare, ye ngwane janámbare kite mrende, ne kwe nuen ñaka kwandreta käri, ye erére un mägänine kuin kwé, bití janámbare kitegä mrende, ye bä aráto nú yéye kadena nötanine nigánin ni ye känene mrengräbäre, ye te mrén jatánin ni ne kiteta jateta, ye nú ne nigánin krigwata dengä tu bití ye bití nigánin bäse moto bití, ye bökän ámenen ni ne jatäni nüguen níre ieta, ye nügani krö, jatánina gwä tä.
Ye kwe namáni gwí jetébeire ñebare kwé ngwai merireye, mä ñan niguí, kebé känene kwetáre níe ye, erére ngwai merire ne nigánin kebé kaen kwatare íe, ye ngwai braregwe noaenbare bä aráto bätä, ye jatánin nüguen gwita, ngwai braregwe ñebare íe, mä naine agwe nete ja jägue chí ken ngwai merire ne nigánin ja jägue tibien jä bití känimen nigranínkäbe tibien, ye bití ngwai brare janámbare dobói mete, ye nú ñaka töibigabare.
 
Ye bití kwe ye nigánin mendogwäre, ye kwe aibe namáni nú krobu ben, ye nigánin mrén krä ngrabare ámenen ni nämbare mägänine mrén krä bití, ñebare kwe íe, ñó bätä mun tä mägänine nete? ye ñebare kwe, nun tä mägänine nete ye kwetáre magataye, erére kwe ñebare ti bigue mä tiguete ne agwa mä rabá tiben, jän meriregwe ñebare íe.
 
Ñebare kwe merire íe, mrén jatá jüben tain ngwane mägwe ñägä tíe -ñebare kwe íe-, ye merire ye nigánin dugwädrü täende, ye nú krobu ábögän nämbare ken, ye erére mrén jatánin jüben tain ngwane meriregwe ñägäbare íe, Ye kwe kada doatebare núe, nú ngö namánina magata ben ja bätä, ye bití magata kä miganin kwe, ye magata tüdra tiganingä kwé ye mritáningä dängwäte bití kitabare kwe núe, ye nuegwe ñagabare deme, ye bití käi bití nigánin Däguin krí kändi, ye kwetre nigánin gwä ámenen chen jatánina jiébití ye magata tüdra oto namáni tibien ye ábögän kitabare kwe nú jagwe ye íe, bití nigánin gwä aráto däguin kändi.
Ye namáni gwí ñebare kwe käne. Tigwe magata kämrí, kidete ti bigue meri sé bögäne, ye Däguin krí kwe kugwe kangäbitíbare, mägwe kämrí ábögän tüdrä ámen ñebare íe, kwe ye ñan töbigabare ñägäbare kwe nú jagwe yé íe, nú nigánin yen, ngwarebe, magata tüdrä ñokwäre yaebare.
 
Ye bití ni magata kä migagägwe ñebare tibrä ñaka kämigue, - ye ñägäbare kwe nú jagwe íe, ye nú kwegwe magata tüdra yaebare, - ne bätä ni tö bätä krigwe ñebare ni monsore bati gwí íe, “nän mula mogre se mäguete krobu” ye erére mula mägäninde krobu bätä chen ulíe mägäbare, ye erére mula nibraningä chen u líe keaninkäbe jené, jené, ye chen muríe ketabare, ngwarebe ni ngögö bätä...
Ye bití meri ne biani ni nängä nú krobu yei, ye kwe núe né tö bätä, ye nigánin nüne, ja jue sribebare kwé, ye bití madá nú tö jatánin näin mendogwäre, ye erére ni nú nigánin domaine kwrägrä, bití janá nen bolore mobe bití kuanda kändi domaine, ye bití Nibranga, ne erére ámenen nigánin né boloreta kwé níre ne bäreta, ye té nú né nöganingä kuin ye nigánin kä kuin bití, ye gwaire krobu, ye nú bögängä namáni ulire nú tä bití, ye kä ñan nügani krí íe ámenen ñebare kwé merireye, ti bigue yägue, ye erére kwe nigánin kä kuin bití aráto, merire namáni tibien.
 
Nú bätä Ní ye tä känimen kä kuin bití ye nigánin muguere, kä kiriete kwrägri, kwrägri, ye kä mägäe ámenen nigwe jatoaita benda. Meguera jödrän o ní tö bätä krigri ye níe nigánin kä kuin bití ye känimen né ngwane, ye ní roäre nigáninda ní né träreta digaregä níeta, ye bití mugue kädigani niguen jatäri, ye ní tö krí o ni né nämbare meguera jagain kugwe krí bätä ye níe tä känimen kä né ngwäne, agwa ní né íe ñaka gare...
 
== Palabras en ngäbere ==
Usuario anónimo