Diferencia entre revisiones de «Castillo de Sibirana»

No hay cambio en el tamaño ,  hace 11 años
m
Norabuena a totz! (paratz cuenta con devantar y devantadera, que no paraba cuenta que no ye lo mesmo: debant, adebant, adebantar (de ab ante), que devantar < levant < levare)
(Norabuena ta totz!)
m (Norabuena a totz! (paratz cuenta con devantar y devantadera, que no paraba cuenta que no ye lo mesmo: debant, adebant, adebantar (de ab ante), que devantar < levant < levare))
Como afirman quantos historiadors, en os tiempos d'a dita ''[[primera dinastía pamplonesa]]'', quan s'establió o [[reino de Pamplona]], orichen d'o [[reino de Navarra]], mientres a mayor parte d'o [[sieglo VIII]], bi habió buenas relacions entre o reino de Pamplona y a familia d'os Banu Qasi, encluyendo-ie matrimonios entre os suyos miembros, asinas que en ixas envueltas bi heba prou tranquilidat en a muga entre os dominios navarros y os territorios que yeran baixo o control d'o [[Califato de Cordoba]].
 
Sindembargo, en o [[sieglo IX]] ya s'heban producido cambeos en a situación politica, un feito relacionato con o cambeo de dinastía en [[Navarra]], y en a nueva situación ya yera menester debantardevantar-ie de fortalezas, castiellos y torres esfensivas que podesen protecher os territorios cristians d'as incursions musulmanas, emplegando-se tamién como punto de partita t'as incursions que fesen os cristians en territorio musulmán.
 
En iste marco, a prencipios d'o [[sieglo X]], o rei [[Sancho Garcés I de Navarra]] optó por protecher os suyos dominios orientals, en a redolada de [[Sangüesa]], [[val de Roncal]], [[val d'Onsella]] y partes d’a val d'o [[río Aragón]]; ta ixo fació una maniobra intresant, que consistiba en a ocupación d'as tucas (y d'a parte alta d'as mesmas vals) d'as sierras de [[sierra de Santo Domingo|Santo Domingo]] y [[sierra de Sant Chuan d'a Penya|Sant Chuan d'a Penya]], amás d'a [[Guarguera]] (a val d'o [[río Guarga]]), y con ixo podeba amás bloqueyar a posible dentrada d'os musulmans enta zonas occidentals d'o primitivo [[condato d'Aragón]], erichito con centro en o nuclio d'a ciudat de [[Chaca]] y a cuenca alta d'o [[río Aragón]], amás d'a [[val d'Echo]] y a [[val d'Ansó]]. Antiparte, ista maniobra li premitiba tamién evitar a expansión enta o sud d'o condato aragonés, fendo amás presión sobre a mesma ciudad de [[Uesca]], que se trobaba en mans d'os arabes, encara que os suyos chefes teneban tamién buenas relacions con a familia Aznar, titular d'o [[condato d'Aragón]].<ref name="Cobreros"> {{es}} Jaime Cobreros: ''Guía del románico en España de la A a la Z'', Grupo Anaya, S.A. ([[Madrit]]), [[2007]], 714 pachinas.</ref>
 
Asinas, en una linia contina que s'alazetaba en [[Vadoluengo]] (a on hue se troba a [[ilesia de Sant Adrián de Vadoluengo]], a o canto de [[Sangüesa]]), se debantorondevantoron entre l'anyo [[905]] y l'anyo [[925]] os castiellos de [[Castiello de Royta|Royta]], '''Sibirana''', [[castiello de Uncastiello|Uncastiello]] (en l'actual villa [[Uncastiello|homonima]]), [[castiello de Luesia|Luesia]] (en [[Luesia]]), [[castiello de Biel|Biel]] (en [[Biel]]) y [[torre]]s fortificatas u [[torraza]]s en quantos atros lugars, como [[Agüero]], [[Castiello de Sos d'ol Rei Catolico|Sos]], <ref name="Sos">{{es}} Máximo Garcés Abadía: ''Sos del Rey Católico'', Edilesa. ([[Leyón]]), [[2004]], 122 pachinas.</ref> [[Navardún]], [[Petiella d'Aragón]], [[Sant Miguel de Liso|Liso]], [[Muriello de Galligo]], y atros, plegando dica [[Secorún]], hue un despoblato en o [[termin municipal]] de [[Samianigo]].<ref name="Cobreros"></ref>
 
Sindembargo, seguntes diz [[José Luis Aramendía]],<ref name="Aramendía">{{es}} José Luis Aramendía: ''El románico en Aragón. V. Cuencas del Aragón y el Arba'' ISBN 84-932742-7-5, Ediciones Leyere. S. L. ([[Zaragoza]]), [[2003]], 290 pachinas.</ref> recullindo o que se diz en a obra ''El nacimiento del arte románico en Aragón'', d'E. Lorente, F. Galtier y García Guatas, o castiello de Sibirana fue conquiesto por o rei [[Sancho Garcés I de Navarra]] en l'anyo [[921]]. Fácil que se tracte en realidat d'una reconquiesta u mesmo d'a conquiesta d'una torre islamica anterior sobre a quala se debantódevantó l'actual castiello, torre que habría estato conquiesta por os [[Banu Qasi]] en [[891]] seguntes bellas fuents.<ref name="CastillosAragón">{{es}} [http://www.castillosdearagon.es/index.php?sec=6&fort=650 ''Castillo de Sibirana''] en www.castillosdearagon.es.</ref>
 
Quan se debantorondevantoron totz istos castiellos y torres, asobén se creyeron chunto con nuclios de población a o suyo canto, encara que belluns, como os de Royta, Liso y mesmo o de Sibirana, hue han desapareixito. Cal parar cuenta tamién que a mayor parte d'os ''[[tenente]]s'' (o termin con o qualo se conoix a os chefes melitars que se trobaban a o mando d'os castiellos, torres y torrazas) yeran d'orichen navarro, encara que a población que hi plegaba teneba quantos oríchens, habendo-ie [[navarros]], [[aragoneses]] u tamién [[occitans]] que proveniban de l'atro canto d'os [[Perineus]] y que estioron l'alazet d'os muitos occitans que aduyoron a conformar l'actual pueblo aragonés.
 
Con tot ixo, se logró adhibir a o reino navarro no nomás totz istos territorios, sino que tamién d'o mesmo condato aragonés, continando unitos istos dos países dica a muerte en [[1035]] de [[Sancho III de Navarra|Sancho III o Mayor de Navarra]], quan totz, dende Vadoluengo, pasoron a mans de [[Remiro I d'Aragón]], fillo borde d'o rei Sancho.
 
== Caracteristicas ==
Asinas, o castiello de Sibirana se debantódevantó en una chicota val en o curso d'o [[barranco de Sibirana]], un afluent por la marguin dreita d'o [[río Arba de Luesia]] encara que muit amán d'iste zaguero, y a suya finalidat yera de controlar o paso que dende [[Uncastiello]] y dende [[Luesia]] permite d'acceder a la val d'o [[río Onsella]] (a dita [[val d'Onsella]]) y, a traviés d'a val d'Onsella, a [[Sos d'o Rei Catolico|Sos]] y [[Sangüesa]],<ref name="RomanicoAragonés">{{es}} [http://www.romanicoaragones.com/fortificaciones/12-Sibirana1.htm ''Sibirana''] en www.romanicoaragones.com.</ref> y a la val d'o [[río Aragón]]. Cadaguna d'as dos torres teneba tres pisos d'altaria, debantantosdevantantos en fusta.<ref name="Torismo">{{es}} [http://www.turismodezaragoza.es/provincia/patrimonio.php?item=669 ''Castillo de Sibirana en Uncastillo''], en a pachina web de Torismo de Zaragoza.</ref> A suya longaria ye de 25 [[metro]]s, con 4 metros d'[[amplaria]].<ref name="CastillosAragón"/>
 
Ta o puesto a on debantorondevantoron o castiello, que consiste en dos torres unitas por un lienzo conformano una chicota [[plaza d'armas]],<ref name="CastillosAragón"/> esleyoron un promontorio rocoso muit escarpato, con un cinglo sobre o camín, bloqueyando-se asinas de raso o paso por ixe puesto a qualsiquier posible enemigo; amás, podeba emplegar-se como segunda linia esfensiva dezaga d’a linia que formaban os castiellos de [[castiello d'Uncastiello|Uncastiello]] y [[Castiello de Luesia|Luesia]], apoyando-se en o [[castiello de Royta]], en o de [[Petiella de Aragón|Petiella]] y en o de [[Castiello de Castiliscar|Castiliscar]] por a suya dreita y en os de [[Luesia]] y [[castillo de Biel|Biel]] por a suya cucha. Antiparte, os musulmans teneban ta fer-lis frent l'important [[castiello de Sadaba]], y tamién as torres esfensivas debantatasdevantatas en [[Biota]] y en [[Malpica d'Arba]], amás d'atras chicotas torres de guaita.
 
O suministro d'augua potable t'o castiello proveniba d'o cauz d'o barranco que se troba a o piet d'o castiello, y t'os alimentos que yeran de menester se prencipió o cautivo d'as tierras d'arredol, tenendo amás os recursos d'a [[ganadería]], que yera en ixas envueltas a ormino una fuent important de subsistencia.
== Arquitectura ==
=== As torres y o castillo ===
As dos [[torre]]s que conforman o castiello, construyitas en estilo [[Romanico aragonés|romanico]], amanixen de frent a o canto mesmo d'o camín que cosiran, debantatasdevantatas dencima d'una penya a on ye imposible de puyar-ie por a suya versant sud, encara que se accede con muita facilidad dende a suya versant norte.
 
Ta aproveitar millor a configuración orichinal d'o puesto, o lienzo sud d'a torre oriental se troba debantatodevantato parcialment en un nivel inferior a o nivel d'a torre occidental, <ref name="Aramendía"/> aparexindo asinas aparentment como mas gran si se fa a mesura de l'[[altaria]] d'a edificación, encara que en realidad a suya altaria ye menor. As dos torres son de [[Planta (arquitectura)|planta]] rectangular.<ref name="Aramendía"/>
 
As torres son en perfecto estato de conservación exterior, conservando encara mesmo quantas d'as suyas [[almena]]s.
En estar una edificación funcional d'[[arquitectura melitar]], o castiello ye pensato mas que mas ta cumplir finalidatz melitars, no fendo asinas muitas concesions a la comodidat. En conseqüencia, as uberturas enta l'exterior son muit poquetas, y concebitas nomás que en termins melitars en un territorio perigloso en estar territorio de muga.
 
En a suya versant sud, a torre oriental tién un primer forato estreito, concebito como [[sayetera]], y con una finalidat nomás que esfensiva. Una mica por dencima y un poquet a la dreita se troba tamién una ubertura mas quadrata, que en iste caso ye concebita no nomás con finalidatz esfensivas, sino que tamién ta iluminar o suyo interior. En ista [[frontera]] se troba tamién un desaugüe, que se puet veyer perfectament, y que ha contribuyito a desgastar parti d'os [[sillar]]s inferiors d'a torre, construyitos en piedra [[arenisca]] encara que muit dura, que ye a piedra que se troba en a redolada y en a quala se debantandevantan totz y cadagún d'os [[castiello]]s, [[Ilesia (edificio)|ilesias]] y [[edificio]]s civils.
 
La frontera oriental d'a torre oriental tién nomás que dos [[sayetera]]s.
A torre occidental, en a suya versant sud, nomás tién que una [[sayetera]].
 
En a suya frontera occidental, a torre occidental amuestra una ubertura de buen tamanyo, con os quatre chicotz foratos ta debantardevantar-ie una superestructura en fusta perfectament visibles.
 
En a frontera oriental d'a torre occidental se puet veyer una puerta de dentrada con [[arco de meyo punto]], con una piedra tallata de gran tamanyo que cumple funcions de [[dintel]], y tamién una ventana en a suya parte superior, en a quala se hi puet veyer tamién os foratos ta debantardevantar-ie superestructuras en fusta.
 
Cal parar cuenta que denguna d'as torres tién uberturas en a suya frontera norte, por dos motivos diferents. D'una man, ye dende o norte d'a on en plegan os [[viento]]s fríos d'o norte, o dito [[cierzo]], que en a comarca d’as [[Cinco Villas]] gosa plegar a velocidatz amanatas a os 100 km/h (encara que as construccions de Sibirana se troban en parti a cubierto d'o viento por a configuración d'as montanyas, en estar en a versant sud d'a sierra de Santo Domingo). D'atra man, bi ha tamién finalidatz esfensivas en ixa carencia d’uberturas, en estar ixa a parte mas accesible d'o conchunto esfensivo.
 
=== A ilesia romanica de Santa Quiteria ===
A o norte d'o conchunto, se troba una ampla plaza, podendo-se-ie acceder en bordeyando o castiello por a suya parte occidental. De l'atro canto d'ixa mena de plaza natural, bi ha una edificación moderna y, inmediatament dezaga, un chicot pueyo, que hue ye de raso cubierto de vechetación, y sobre o qualo se debantadevanta una chicota ilesia, a dita [[armita de Santa Quiteria]].<ref name="Aramendía"/>
 
Ista ilesia, fácil que coetania d'o castiello, ye tamién construyita en estilo [[Arquitectura romanica|romanico]], estando ornamentalment una construcción muit simpla. José Luis Aramendía diz que ye de prencipios d’o [[sieglo XIII]], decindo tamién que s'encluye en o subestilo d'o [[romanico chaqués]]. <ref name="Aramendía"/>
 
L'armita s'orienta enta l'este, tenendo una sola [[Nau (arquitectura)|nau]], <ref name="Aramendía"/> con [[tellado]] de [[viga]]s de fusta y [[tella arabe]], esblodregato quasi de raso en os [[anyos 2000]]. Fácil que quan lo debantorondevantoron estase un tellato nomás que en fusta, u puet estar que con un tellato de [[pizarra]], como se feba tradicionalment en a redolada y se decumenta en construccions parellanas.
 
L'armita de Santa Quiteria tién nomás que un solo [[abside]] en o suyo canto oriental.<ref name="Aramendía"/> La construyoron con [[sillar]]s perfectament tallatos y de gran calidad, tenendo por ixo una serena belleza arquitectonica.
81

ediciones